Trái mít đi chính ngạch một cánh cửa mở ra và một con đường cần đi cho tử tế.

Buổi sáng ở một xã trồng mít, mùi trái chín thoang thoảng trong gió. Mít được hái xong, chất gọn bên hiên nhà. Có trái đẹp, có trái chưa đều múi. Người nông dân vừa làm vừa nghe tin: mít đã được xuất khẩu chính ngạch sang thị trường Trung Quốc theo Nghị định thư giữa hai nước. Tin vui lan nhanh như mùi mít chín. Nhưng niềm vui ấy, nếu nghĩ kỹ, không chỉ là chuyện “bán được”, mà là bán như thế nào, đi với ai, và đi tới đâu.

Câu chuyện này làm nhiều người nhớ lại hành trình của trái sầu riêng. Ngày sầu riêng được mở cửa chính ngạch, đã có lúc cả vùng hồ hởi. Nhưng cũng đã có những bài học đắt giá: nơi thì làm tốt, nơi thì lúng túng; có lúc hàng bị cảnh báo, có lúc bị trả về. Không phải vì trái không ngon, mà vì chuỗi phía sau trái chưa kịp lớn lên cùng thị trường.

Mít hôm nay đang đứng trước một ngã rẽ tương tự.

Chính ngạch không chỉ là tấm vé thông hành

Xuất khẩu chính ngạch giống như việc được cấp giấy thông hành để bước vào một ngôi nhà lớn. Nhưng vào nhà rồi, phải đi đứng cho đúng phép. Thị trường không chỉ hỏi “có trái không”, mà hỏi rất kỹ: trồng ở đâu, ai trồng, chăm sóc ra sao, thu hoạch thế nào, đóng gói theo chuẩn gì.

Mít vốn là loại cây dễ trồng, quen thuộc với vườn nhà. Nhưng khi đã đi chính ngạch, trái mít không còn là câu chuyện của từng hộ riêng lẻ. Nó trở thành sản phẩm của một hệ thống: từ vườn - hợp tác - đóng gói - logistics - thị trường. Nếu chỉ nhìn mỗi khâu thu hoạch, sẽ giống như nhìn một mắt xích rồi tưởng đó là cả sợi xích.

Nhớ lại bài học từ trái sầu riêng

Trước đây, nhiều bài viết đã nhắc sầu riêng thành công không phải chỉ nhờ trái ngon, mà nhờ tổ chức lại sản xuất. Có mã số vùng trồng, có cơ sở đóng gói đạt chuẩn, có sự vào cuộc của chính quyền, khuyến nông, hợp tác xã. Nơi nào coi chính ngạch là việc của doanh nghiệp, để nông dân tự xoay xở, nơi đó dễ trục trặc. Nơi nào coi đây là việc chung của cả địa phương, nơi đó đi vững hơn.

Mít hôm nay cũng vậy. Nếu chỉ trông chờ vào thương lái hay một vài doanh nghiệp, thì con đường sẽ gập ghềnh. Nếu cả hệ thống cùng vào cuộc, trái mít mới đi xa mà không mệt.

Việc cần làm của ngành nông nghiệp địa phương

Trước hết là tổ chức lại sản xuất.

Mít cần được trồng theo vùng, theo quy hoạch, theo hình thức tập thể: tổ hợp tác, hợp tác xã. Không phải để làm khó bà con nông dân, mà để dễ kiểm soát chất lượng, dễ truy xuất nguồn gốc, dễ hỗ trợ kỹ thuật.

Ngành nông nghiệp địa phương cần: cập nhật, phổ biến chi tiết các yêu cầu kỹ thuật trong Nghị định thư: từ giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, đến thu hoạch, sơ chế; không nói chung chung, mà nói cụ thể, dễ hiểu, sát vườn; hành cùng doanh nghiệp và hợp tác xã để hoàn thiện mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói.

Làm chính ngạch mà thiếu thông tin, giống như ra biển lớn mà không có hải đồ.

Trách nhiệm của cán bộ xã, phường và khuyến nông cộng đồng

Cán bộ xã, phường là người gần dân nhất, hiểu vườn nhất. Vai trò không phải là “nhắc cho xong”, mà là giải thích cho dân hiểu vì sao phải làm đúng, nhắc cho bà con nhớ lại những lần thất bại của các loại nông sản khác.

Cán bộ khuyến nông cộng đồng cần trở thành: người hướng dẫn kỹ thuật tại vườn, cách thức đăng ký mã vùng trồng, mã đóng gói; người kết nối nông dân với hợp tác xã, doanh nghiệp; người phát hiện sớm rủi ro để điều chỉnh kịp thời.

Không chỉ tập huấn trong hội trường, mà xuống vườn, cầm trái mít lên, chỉ từng chi tiết. Chính những việc nhỏ đó quyết định trái mít có đi xa được hay không.

Lời gửi gắm với bà con nông dân

Xuất khẩu chính ngạch là cơ hội lớn, nhưng cũng là phép thử về kỷ luật sản xuất. Làm đúng hôm nay để ngày mai bán được giá tốt hơn. Làm cùng nhau để không ai bị bỏ lại phía sau. Mỗi trái mít xuất khẩu không chỉ mang theo hương vị, mà mang theo uy tín của cả vùng trồng. Một hộ làm sai có thể ảnh hưởng đến cả vùng. Nhưng một vùng làm tốt, sẽ mở đường cho nhiều trái khác cùng đi.

Người nông dân từng quen trồng mít theo kinh nghiệm. Nay thị trường yêu cầu thêm kiến thức, thêm ghi chép, thêm liên kết. Đó không phải là mất tự do, mà là đổi cách làm để đi xa hơn.

Đi chính ngạch - Đi chậm mà chắc

Mít đã có “giấy thông hành”. Con đường phía trước rộng hơn, nhưng cũng đòi hỏi đi đứng đàng hoàng. Như câu chuyện sầu riêng, thành công không đến từ may mắn, mà từ tư duy hệ thống và trách nhiệm của từng mắt xích.

Ngành nông nghiệp tổ chức lại sản xuất.

Cán bộ cơ sở làm cầu nối.

Khuyến nông bám sát ruộng vườn.

Nông dân làm đúng từ gốc.

Không phải cứ trồng nhiều là bán được nhiều, không phải cứ mở rộng diện tích là thị trường tự mở cửa. Chỉ một vài việc làm đúng, nhưng làm tới nơi, lại tạo ra thay đổi rất lớn. Một mã số vùng trồng được quản lý nghiêm. Một hợp tác xã tổ chức sản xuất kỷ luật. Một cán bộ khuyến nông chịu khó xuống vườn nhắc từng chi tiết kỹ thuật.

Những việc ấy nhìn qua thì nhỏ, nhưng quyết định cả con đường đi của trái mít. Giống như chiếc bánh lái trên con thuyền, chỉ cần chỉnh nhẹ, con thuyền sẽ rẽ sang một hướng khác rất xa. Chính ngạch là như vậy, không đòi hỏi làm nhiều hơn, mà đòi hỏi làm trúng hơn, làm cùng nhau và làm có trách nhiệm, để mỗi trái mít khi đi qua cửa khẩu là uy tín của cả vùng trồng.

Khi đó, trái mít không chỉ đi được sang thị trường lớn, mà còn đứng vững ở đó, như một lời chào tử tế của người nông dân Việt Nam với thế giới.

P/s: Bài viết này thay cho câu trả lời có phần lo lắng của một cán bộ xã ở miền Tây, khi thấy “bà con đang đua nhau trồng mít khi nghe tin thị trường Trung Quốc mở cửa, rồi không biết có lặp lại câu chuyện buồn như nhiều nông sản khác trước đây không?”.

Nội dung: Lê Minh Hoan
Thiết kế: Trương Khánh Thiện
Ảnh: Lê Hoàng Vũ - TL